Hội chứng Di sản

Nguyễn Trần Đức Anh

hoian“Di sản” – bản thân từ đó đã nội hàm một chiều sâu, chứ không phải là một thứ giống như hàng chợ hay đồ công nghiệp. Những danh hiệu có ý nghĩa gì không, khi những giá trị nguyên bản và chân chính không gìn giữ được?

DCVOnline – Để được đưa vào Danh sách Di sản Thế giới, các di sản văn hóa hay thiên nhiên được đề nghị phải có giá trị nổi bật và đáp ứng ít nhất một trong số mười tiêu chuẩn lựa chọn. Bên cạnh văn bản của Công ước, các tiêu chuẩn này được giải thích trong Bản hướng dẫn dùng cho việc Thực hiện Công ước Di sản Thế giới, công cụ làm việc chính về di sản thế giới. Những tiêu chuẩn được lựa chọn nói trên được Ủy ban (tuyển lựa) thường xuyên xem xét lại để thích ứng với chính sự phát triển của khái niệm về di sản thế giới. Mười tiêu chuẩn tuyển chọn của Di sản Thế giới UNESCO là:

  1. Tiêu biểu cho một kiệt tác của thiên tài sáng tạo của con người;
  2. Để phô bày một trao đổi quan trọng các giá trị của con người, trong một khoảng thời gian hoặc trong một khu vực văn hóa của thế giới, về sự phát triển trong kiến ​​trúc hoặc công nghệ, nghệ thuật vĩ đại, thiết kế thị trấn, cảnh quan;
  3. Là một bằng chứng duy nhất hoặc ít nhất là hiếm có của một truyền thống văn hóa hay của một nền văn minh vẫn còn hoặc đã mất;
  4. Là một ví dụ nổi bật của một loại kiến trúc, cụm công công nghệ minh họa được một giai đoạn quan trọng trong lịch sử nhân loại.
  5. Là một ví dụ nổi bật của một khu định cư truyền thống của con người, cách sử dụng đất, hoặc biển mang tính tiêu biểu cho một nền văn hóa (hoặc nhiều nền văn hóa), hoặc sự tương tác giữa con người với môi trường đặc biệt là khi môi trường đos đã có thể bị tổn thương vì tác động của những thay đổi không thể đảo ngược;
  6. Đã trực tiếp hoặc thực sự liên quan đến các sự kiện hay truyền thống đang tồn tại, với những ý tưởng, hoặc với niềm tin, với các tác phẩm nghệ thuật và văn học có ý nghĩa phổ quát xuất sắc. (Uỷ ban Tuyển chọn cho rằng tiêu chuẩn này tốt hơn nên được sử dụng kết hợp với các tiêu chuẩn khác);
  7. Hàm chứa các hiện tượng tự nhiên tột bực hoặc các khu vực có vẻ đẹp tự nhiên đặc biệt và tầm quan trọng thẩm mỹ;
  8. Là ví dụ nổi bật đại diện cho các giai đoạn quan trọng của lịch sử trái đất, gồm cả các di tích của đời sống, các quá trình địa chất quan trọng đang diễn ra trong sự phát triển của địa hình, địa mạo hoặc có nghĩa hoặc các tính năng vật lý;
  9. Là ví dụ nổi bật đại diện quá trình sinh thái và sinh học quan trọng đang diễn ra trong sự tiến hóa và phát triển hệ sinh thái và cộng đồng thực vật và động vật trên cạn, ở sông hồ, dưới biển và vùng ven biển;
  10. Hàm chứa các môi trường sống tự nhiên và quan trọng nhất cho bảo tồn nguyên vị đa dạng sinh học, gồm cả những loài bị đe dọa có các giá trị nổi bật trên quan điểm khoa học hoặc bảo tồn.

Sự bảo tồn, quản lý, tính xác thực và tính toàn vẹn của những đặc tính cũng là những cân nhắc quan trọng.  [Trích Ủy ban Di sản Thế giới, UNESCO, Tiêu chuẩn tuyển chọn.]

Di tích văn hóa và thắng cảnh thiên nhiên của Việt Nam trong Danh sách Di sản Thế giới:

Di tích Văn hóa

  1. Khu vực trung tâm của Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội (2010)
  2. Thành của triều đại nhà Hồ (2011)
  3. Phức thể khu di tích cố đô Huế (1993)
  4. Phố cổ Hội An (1999)
  5. Thánh địa Mỹ Sơn (1999)

Thắng cảnh thiên nhiên

  1. Vịnh Hạ Long (1994)
  2. Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng (2003)

Trong thời gian gần đây, tại Việt Nam, có rất nhiều địa phương lập hồ sơ với UNESCO để xin công nhận di sản thiên nhiên hay văn hóa ở vùng đó là Di sản của Thế giới. Hiện tượng đó khiến một số trong giới khoa học kỹ thuật xem  là “hội chứng di sản” hay “đánh trống ghi tên”. DCVOnline giới thiệu đến bạn đọc quan điểm  của Nguyễn Trần Đức Anh về vấn đề di sản, quốc gia và thế giới tại Việt Nam. Ảnh minh hoa của tác giả, một Kiến trúc sư.

Nguyễn Trần Đức Anh

Hội chứng… di sản?

Thử nhìn lại, bắt đầu từ miền Trung… Năm 1993, quần thể di tích cố đô Huế (Thừa Thiên – Huế) được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới, cũng là di sản thế giới đầu tiên của Việt Nam; năm 1999, lần lượt khu phố cổ Hội An và thánh địa Mỹ Sơn (cùng của tỉnh Quảng Nam) được công nhận di sản văn hoá thế giới. Có lẽ, cụm từ “Con đường di sản Miền Trung” bắt đầu từ đây… Tới năm 2003, hệ thống hang động Phong Nha – Kẻ Bàng (tỉnh Quảng Bình), được UNESCO công nhận là di sản thiên nhiên, đã nối dài con đường di sản miền Trung lên phía Bắc Trung bộ. Năm 2011, thành nhà Hồ (Thanh Hoá) được UNESCO vinh danh đã tiếp tục kéo dài con đường di sản tới đỉnh phía bắc của miền Trung. Lịch sử và địa lý không chia đều những món quà quý giá cho tất cả các vùng miền; nhưng… nỗ lực của con người thì luôn bền bỉ đáng khâm phục.

pc
Khu phố cổ Hội An (Quảng Nam), di sản văn hoá thế giới – 1999.
Nguồn: NTĐA

Sau những đề cử thất bại với các di sản: vườn quốc gia Cúc Phương (1991), cố đô Hoa Lư (1991), tỉnh Ninh Bình (Bắc bộ) vẫn kiên trì trong việc kiếm tìm di sản tầm thế giới, khi mà con đường di sản miền Trung đã kéo dài lên tới tỉnh Thanh Hoá láng giềng ở phía Nam. Cụm di tích – thắng cảnh Tràng An – Bái Đính của Ninh Bình đã được lập hồ sơ và đang được quảng bá, vận động rất tích cực với niềm hy vọng, niềm tin mới.

Nhiều địa phương không được ưu ái về cảnh quan thiên nhiên hay di tích, di sản kiến trúc đang nỗ lực kiếm tìm di sản văn hoá phi vật thể ở các hình thức nghệ thuật dân gian và lễ hội. Sau những nhã nhạc cung đình Huế (được UNESCO công nhận năm 2008); không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên (2008); dân ca quan họ (2009); ca trù (2009) thì tới năm 2010, hội Gióng tại đền Phù Đổng và đền Sóc – Hà Nội được vinh danh. Một năm sau đến lượt hát xoan – Phú Thọ (2011). Đầu năm 2013, một lần nữa tỉnh Phú Thọ lại vinh dự nhận danh hiệu UNESCO cho “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ”.

Có vẻ như con đường đến với di sản phi vật thể dễ hơn chăng, nên nhiều nơi, nhiều địa phương đã… sốt ruột khi chưa có tên mình trên bản đồ di sản đất nước. Đã thấy rất nhiều những gợi ý, những đề xuất, đề cử từ các địa phương. Dân ca ví – dặm Nghệ – Tĩnh (thuộc các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh) đã được lập hồ sơ và đệ trình UNESCO. Tỉnh Bình Định đã đề nghị bộ Văn hoá – thể thao và du lịch xem xét di sản nghệ thuật bài chòi để trình lên UNESCO… Các tỉnh chưa có di sản thế giới hay chưa có di sản đang/ sắp đệ trình UNESCO thì cũng đều có di tích, di sản cấp quốc gia; ở nhiều thể loại: di tích lịch sử – văn hoá, thắng cảnh, di sản phi vật thể…; và khả năng “lên đời” là rất có thể!

Con đường di sản miền Trung trong tương lai có lẽ sẽ không bị… đứt một đoạn nào; bởi dải đất này rất tiềm tàng về di tích lịch sử, cảnh quan, văn hoá; và khi tất cả đang… hết lòng vì di sản.

Có lẽ chưa bao giờ “mùa di sản” lại rộn ràng như bây giờ, từ cấp quốc gia đến quốc tế. Đầu năm 2013, lễ hội làng Thổ Hà (Bắc Giang) đón nhận bằng công nhận di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia; tiếp đó là lễ khao lề thế lính Hoàng Sa (Lý Sơn, Quảng Ngãi)… Nhiều hồ sơ đã và đang được lập để trình ra thế giới như chầu văn (Nam Định), hát then (Tuyên Quang), tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh), đờn ca tài tử Nam bộ, đảo Cát Bà (Hải Phòng), vườn quốc gia Cát Tiên (Đồng Nai)…

Số di sản này với hàng loạt hồ sơ làm cho UNESCO… phát hoảng và đã cảnh báo hiện tượng xếp hàng “ứng thí”. Và cứ đà này, có lẽ, đến lúc nào đó, ở đất nước Việt Nam, cứ… ra ngõ là gặp di sản!

Và… nỗi buồn di sản

Cũng trong “mùa di sản” rộn ràng, thì cũng lại dồn dập những câu chuyện buồn. Di tích lịch sử – khảo cổ Đàn Xã tắc – thành Thăng Long (Hà Nội, được công nhận di tích quốc gia 2007); đang sắp bị cầu vượt đè lên, và đang gây tranh cãi, trong đó có cả tính xác thực của di tích. Chùa Một Cột, ngôi chùa độc đáo nổi tiếng từ thời Lý, là một biểu tượng của thủ đô Hà Nội, đang “rung chuông” kêu cứu về sự xuống cấp và dột nát, mà các nhà quản lý văn hoá vẫn thờ ơ. Hàng chục hộ dân ở làng cổ Đường Lâm (làng cổ đầu tiên được công nhận di tích lịch sử – văn hoá quốc gia – 2005) viết đơn gửi chính quyền xin trả lại danh hiệu di tích bởi những bất cập trong các vấn đề xã hội, liên quan đến việc xây dựng công trình trong làng cổ… Điều trớ trêu trong câu chuyện ở Đường Lâm, là làng cổ này đang được xem xét để lập hồ sơ, cho “lên đời” ở tầm di sản thế giới!

cc
Khu di tích – danh thắng Yên Tử (Quảng Ninh), di tích quốc gia đặc biệt – 2012; hiện đang có kế hoạch lập hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới. Nguồn: NTĐA

Trước đó, nhiều chuyện đã xảy ra với những di tích, di sản và cũng chưa có nhiều người quên: chùa Trăm Gian (Hà Nội) ngót ngàn tuổi bị trùng tu biến thành một tuổi ; thành Nhà Mạc ở Tuyên Quang cổ kính biến thành cái… “lò gạch” mới toe… Đấy là những di sản xếp hạng quốc gia; còn di sản thế giới cũng không phải không có chuyện. Phố cổ Hội An đang bị cảnh báo vì mất hồn phố cổ; khảo cổ và phục dựng Đàn Nam Giao thiếu cơ sở; mới đây nhất là việc xây dựng vô nguyên tắc trong thánh địa Mỹ Sơn, gây ảnh hưởng trực tiếp đến kết cấu – kiến trúc các đền tháp…

Chùa Một Cột (Diên Hựu Tự, Hà Nội) kêu cứu trước sự thờ ơ của các nhà quản lý. Nguồn: NTĐA
Chùa Một Cột (Diên Hựu Tự, Hà Nội) kêu cứu trước sự thờ ơ của các nhà quản lý. Nguồn: TNĐA

Rất nhiều di tích, di sản đã bị phá hoại dưới danh nghĩa bảo tồn, trùng tu. Công viên đá Đồng văn (Hà Giang) được công nhận di sản thế giới, là thành viên mạng lưới công viên địa chất toàn cầu năm 2010; mới đây đã hoàn thành quy hoạch tổng thể; không biết trong tương lai sẽ ra sao; nhưng khi xem bản quy hoạch, không ít người lo lắng. Khu di tích lịch sử – danh thắng Yên Tử, có giá trị đặc biệt (và mới được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt – năm 2012) nhiều năm nay lúc nào cũng ngổn ngang như một đại công trường… Và rất nhiều di tích, di sản khi chưa được xếp hạng, hoặc chưa “lên đời” thì rất bình yên; nhưng khi được khoác thêm danh hiệu, thì sự bình yên không còn nữa. Cơn bão du lịch, sự thương mại hoá, công tác “bảo tồn, trùng tu, tôn tạo cảnh quan…” không đúng cách, vô nguyên tắc đã làm phá hoại và vẩn đục di sản. Thêm vào đó, để bảo vệ di tích trước sự yêu mến đến… điên rồ của người tham quan, người ta đã dùng nhiều biện pháp… cơ học, bằng rào, bằng xích, bằng đủ thứ các loại biển cấm – rất phản cảm.

Trung tâm Hoàng Thành Thăng Long, di sản văn hoá thế giới – 2010. Nguồn: NTĐA.
Trung tâm Hoàng Thành Thăng Long, di sản văn hoá thế giới – 2010. Nguồn: TNĐA.

Khách quan mà nói, công tác bảo tồn di sản là không dễ, mà rất khó; nhưng cũng không thể đổ lỗi cho khó. Hiện nay chúng ta đang “di sản hoá” mà không đi vào thực chất của vấn đề bảo tồn, đang lấy số lượng thay chất lượng, lấy những danh hiệu bề nổi thay cho giá trị cốt lõi. Những câu chuyện buồn về di sản có nhiều nguyên nhân, và một trong những nguyên nhân ấy chính là cái tâm của con người trước di sản, trước lịch sử và quá khứ. “Di sản” – bản thân từ đó đã nội hàm một chiều sâu, chứ không phải là một thứ giống như hàng chợ hay đồ công nghiệp. Những danh hiệu có ý nghĩa gì không, khi những giá trị nguyên bản và chân chính không gìn giữ được?

Đình An Vĩnh (huyện đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi) mới được công nhận di tích quốc gia 4.2013. Nguồ: NTĐA
Đình An Vĩnh (huyện đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi) mới được công nhận di tích quốc gia 4.2013. Nguồn: NTĐA

Có thể khi nào, ra ngõ gặp di sản, cũng có nghĩa là gặp nỗi buồn?


Nguồn: Nỗi buồn di sản. Nguyễn Trần Đức Anh. sgtt.vn, 02.06.2013

Please follow and like us:

1 Comment on “Hội chứng Di sản

  1. Đúng ra trống đồng Ngọc lũ và Đông sơn cũng thuộc di sản Thế giới. Tiếc thay nó đang là tư hữu của một số chóp bu lãnh đạo thuộc đảng cộng và các đại gia. Một ít đem bán ra ngoại quốc.

    Di sản văn hoá trong một đất nước kém văn hoá như hiện nay nghĩ mà xót xa quá !